Tin tổng hợp

tam giác ngữ nghĩa « TRANG CHUYÊN NGÔN NGỮ HỌC

Lê Đình Tư

 

2. Ý nghĩa – đối tượng nghiên cứu của ngữ nghĩa học

Như vậy, có thể thấy rằng nghĩa học ngôn ngữ học (từ đây trở đi sẽ được gọi là ngữ nghĩa học) là một ngành khoa học nghiên cứu về ý nghĩa của các đơn vị ngôn ngữ. Tuy nhiên, như có thể thấy bên trên, cái được gọi là ‘ý nghĩa’ là một đối tượng không dễ nắm bắt, bởi tính trừu tượng, đa diện và đa cấp của nó. Trong ‘ý nghĩa’,  ta cũng có thể nhận thấy sự có mặt của những mối quan hệ phức tạp giữa cái trừu tượng và cái cụ thể, cái xã hội và cái cá nhân, cái phổ niệm và cái dân tộc. Ý nghĩa là sự tổng hòa của nhiều loại quan hệ: quan hệ giữa sự vật/hiện tương và một chuối âm thanh/chữ viết nào đó; quan hệ giữa người nói và người nghe; quan hệ giữa con người và xã hội, quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa…, và cả quan hệ giữa ngôn ngữ với ngôn ngữ (hay quan hệ liên ngôn ngữ). Mạng lưới các quan hệ này làm cho mặt ý nghĩa của ngôn ngữ trở nên rất khó định nghĩa một cách chắc chắn và nhất quán. Ý nghĩa sẽ được định nghĩa (nếu có thể nêu được định nghĩa) theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào góc độ quan sát: là sự vật, nếu được xem xét trong quan hệ giữa từ và sự vật, là khái niệm, nếu được xem xét trong quan hệ với quá trình nhận thức hiện thực, là thái độ/ tình cảm, nếu được xem xét trong quan hệ giữa các vai giao tiếp, v.v. (xem thêm bên dưới). Đây chính là nguyên nhân khiến cho ‘ý nghĩa’, mặc dù đã được các nhà nghiên cứu, đặc biệt là các nhà triết học, nghiền ngẫm và tìm hiểu từ thời Cổ đại đến nay, vẫn chưa được định nghĩa một cách rõ ràng và trọn vẹn.

Với thực chất phức tạp và đa diện của nó, ‘ ý nghĩa ’ được chăm sóc điều tra và nghiên cứu ở nhiều nghành khoa học khác nhau, nhưng nhiều khi rất khó vạch được ranh giới rõ ràng giữa những ‘ ’ ý nghĩa ’ được lấy làm đối tượng người dùng nghiên cứu và điều tra ở những nghành khoa học khác nhau đó .
Như trong triết học ví dụ điển hình, ý nghĩa ở đây từng được coi là cái tương ứng nằm ngoài ngôn từ của một đơn vị chức năng ngôn từ, hay nói cách khác, ý nghĩa chính là mối quan hệ giữa mặt bộc lộ của ngôn từ và hiện tượng kỳ lạ bên ngoài nó. Đây được gọi là ‘ ý niệm dựa vào vật quy chiếu ’ ( ví dụ : Arystoteles ). Quan niệm coi ý nghĩa là sự vật hoặc những đặc trưng của sự vật chính là ý niệm sơ đẳng nhất về ý nghĩa của từ. Theo ý niệm này thì từ gợi ra sự vật, thay thế sửa chữa cho sự vật. Điều đó có nghĩa là ý nghĩa của từ chính là bản thân sự vật hoặc sự quy chiếu vào sự vật. Quan điểm như vậy cũng được J.S. Mill ( 1843 ) nêu ra, khi ông chứng minh và khẳng định rằng đối tượng người tiêu dùng diễn đạt của những phát ngôn là bản thân hiện thực. Trên cơ sở đó, ông chăm sóc điều tra và nghiên cứu về mối quan hệ giữa những tên gọi của những sự vật và sự miêu tả những sự vật. Tuy nhiên, ông có phân biệt những kiểu tên gọi xét về phương pháp chúng liên hệ với sự vật được gọi tên, mà phải kể thứ nhất là kiểu tên gọi không chỉ miêu tả sự vật mà còn hàm chỉ ( connotate ) những đặc thù nhất định của đối tượng người tiêu dùng được miêu tả. Ví dụ, những từ như : ‘ người ’, ‘ chó ’, ‘ bàn ’, ‘ sông ’, v.v. không chỉ miêu tả những đối tượng người tiêu dùng được gọi tên ở đây mà còn hàm chỉ cả một số ít thuộc tính của chúng, tức là những đặc thù quyết định hành động về thực chất của người, chó hay bàn, sông, v.v. Quan niệm của Mill được những nhà triết học sau này kế tục và tăng trưởng, nhờ đó mà nó giữ một vị trí không thay đổi trong nghĩa học lô gích và ngữ nghĩa học. Người ta liên tục đúng chuẩn hóa thêm những khái niệm : ‘ sự quy chiếu ’ ( referencja / odniesienie ) được hiểu là những thuộc tính của một tên gọi được sử dụng, còn ‘ vật quy chiếu ’ ( referent ) là sự vật / đối tượng người dùng mà tên gọi được quy chiếu vào ; ‘ sự biểu vật ’ ( denotacja ) và ‘ cái biểu vật ’ ( denotat ) được dùng để chỉ mối quan hệ giữa tên gọi và lớp sự vật hoặc là sự vật đại diện thay mặt cho lớp sự vật mà tên gọi hoàn toàn có thể được quy chiếu vào. Chẳng hạn, từ ‘ chó ’ có nội dung ( ý nghĩa ) là tập hợp những nét đặc trưng của những con chó ( gọi chung là ‘ cẩu tính ’ ), có ‘ cái biểu vật ’ là hàng loạt lớp sự vật ‘ những con chó ’ ( hoặc một đại diện thay mặt nổi bật của chúng ), ví dụ như trong câu : „ Chó là con vật trung thành với chủ ”, và có ‘ vật quy chiếu ’ là một con chó đơn cử nào đó, ví dụ như trong câu : „ Con chó của cậu dễ thương và đáng yêu quá ! ”. ( Những thuật ngữ này lúc bấy giờ trong tiếng Việt đang được dịch khác nhau ) .
Cũng có một quan điểm triết học khác, mang tính ngôn ngữ học nhiều hơn, cho rằng ý nghĩa của một đơn vị chức năng ngôn từ là mối quan hệ giữa nó với những đơn vị chức năng ngôn từ khác. Đó là quan điểm giống hệt ý nghĩa của một đơn vị chức năng ngôn từ với cách sử dụng nó. Dòng quan điểm này được gọi là ‘ ý niệm không dựa vào vật quy chiếu ’ ( ví dụ : phe phái triết học nghiên cứu và phân tích Oxford ). Những người theo dòng quan điểm này thường lấy việc miêu tả ý nghĩa của câu, thậm chí còn hàng loạt lời phát biểu làm cơ sở để từ đó xác lập ý nghĩa của những từ như là loại ý nghĩa thứ phát .

Xem thêm  Giá trị hàng tồn kho đầu kì là gì? Đặc điểm và các lưu ý của giá trị hàn tồn kho đầu kì

Dẫu vậy, xu hướng hiểu ý nghĩa theo góc độ tâm lý học trong triết học vẫn chiếm ưu thế vượt trội, bởi vì ý nghĩa của các tín hiệu ngôn ngữ ở đây thường được hiểu như là những ý niệm nằm trong đầu người nói hay những hình ảnh (tưởng tượng) hoặc những ấn tượng về sự vật được gọi tên.  Chẳng hạn, vào thời Trung cổ, ý nghĩa thường được hiểu là ’khái niệm’(và do đó có tên gọi chủ nghĩa khái niệm- konceptualizm), và chính trên cái nền của những cuộc tranh cãi xoay quanh ‘khái niệm’ đã hình thành nên những triết thuyết khác nhau: sớm hơn thì có thuyết duy thực (realizm), thuyết duy danh (nominalizm), còn muộn hơn thì có thuyết liên tưởng (asocjacjonizm). Nhưng, có thể nói, cái dấu ấn tâm lý học đó biểu hiện rõ ràng nhất trong một sơ đồ biểu thị mối quan hệ giữa từ (kí hiệu) và ý nghĩa, thường được gọi là ‘tam giác ngữ nghĩa’, do Ogden và Richards (1923) đưa ra, và được trích dẫn cũng như diễn giải trong nhiều công trình nghiên cứu ngữ nghĩa học. Trong sơ đồ này, ý nghĩa được hiểu là khái niệm và được phân biệt với đối tượng được biểu đạt (tức ‘vật quy chiếu’).

Trong một cách ý niệm hẹp hơn, ý nghĩa của một tín hiệu ngôn từ chỉ còn là ‘ sự ứng xử của con người ’ khi phản ứng trước tín hiệu nghe được đó, chính bới sự ứng xử của con người được coi là chỉ báo khách quan duy nhất để hiểu những phát ngôn ( xem : Bloomfield 1935, Morris 1938 và Osgood 1957 ). Một ví dụ cổ xưa : phát ngôn „ Tôi đang đói. ” gây ra ở người tiếp đón ( người nghe ) phản ứng : ‘ mang thức ăn đến ’. Đây chính là ý niệm trong hành vi luận ( behawioryzm ), vốn đã có những ảnh hưởng tác động to lớn không chỉ trong điều tra và nghiên cứu ngữ nghĩa học mà còn cả trong nhiều nghành nghề dịch vụ hoạt động giải trí khác, mặc dầu bị nhiều quan điểm phê phán .
Những ý niệm triết-tâm lí học về ý nghĩa như nêu trên đã được vận dụng vào ngôn ngữ học nói chung và ngữ nghĩa học nói riêng. Điều đáng nói là lập trường của nhiều nhà ngôn ngữ học trong yếu tố thực chất của ý nghĩa rất gần với quan điểm của thuyết liên tưởng tâm lí học. Chẳng hạn, trong “ Giáo trình … ” của mình, Saussure đã nêu lên đặc thù hai mặt của tín hiệu ngôn từ, trong đó mặt nội dung ( tức ý nghĩa ) của nó được ông ý niệm là ‘ khái niệm ’. Cách ý niệm này của Sausure sau này đã trở thành nền tảng lí luận cho những khu công trình nghiên cứu và điều tra ngữ nghĩa học theo đường hướng cấu trúc luận. Còn trong những đường hướng nghiên cứu và điều tra mới hơn, được gọi chung là ngôn ngữ học học tri nhận, ý niệm tâm lí học thậm chí còn đã trở thành tư tưởng chủ yếu, khi ngôn từ được coi là một bộ phận của chính sách tâm lí con người và đặc thù tâm lí của ý nghĩa luôn luôn được nhấn mạnh vấn đề. Theo cách hiểu của những nhà tri nhận luận ( ví dụ : G. Lakoff, Ch. Fillmore, R. Langacker ) thì ý nghĩa là „ phương pháp mọi người hiểu những phát ngôn ”. Với cách hiểu như vậy, thật khó hoàn toàn có thể nêu lên một định nghĩa mang tính ngôn ngữ học thuần túy về ý nghĩa ( xem thêm bên dưới ) .

Xem thêm  Đầu tư ngắn hạn là gì? Các khoản đầu tư ngắn hạn tốt nhất 2021

Cho nên, có thể xem quan niệm ”ý nghĩa là mối quan hệ giữa các đơn vị ngôn ngữ” trong ngôn ngữ học không chỉ đánh dấu một trào lưu nghiên cứu ngữ nghĩa học muốn thoát ra khỏi ảnh hưởng của cách tiếp cận triết-tâm lí học, mà còn biểu hiện một xu hướng muốn từ bỏ ý định tìm hiểu về bản chất của ý nghĩa. Ở đây, ý nghĩa được xác định chỉ nhờ vào việc nghiên cứu hai loại quan hệ giữa các đơn vị ngôn ngữ: quan hệ tương đương (hay còn gọi là quan hệ kéo theo) và quan hệ mâu thuẫn, có nghĩa là muốn xác định ý nghĩa của một đơn vị ngôn ngữ thì cần phải xác định được những đơn vị tương đương và/ hoặc mâu thuẫn với nó. Hai đơn vị ngôn ngữ tương đương về nghĩa với nhau nếu chúng đưa tới những hệ luận (kết luận) giống hệt nhau. Ý nghĩa của một đơn vị ngôn ngữ chính là cái thuộc tính chung cho tất cả những đơn vị tương đương nghĩa trong một ngôn ngữ. Cách định nghĩa ý nghĩa nhờ vào thuộc tính chung của các đơn vị ngôn ngữ đã được nhiều nhà ngôn ngữ học tiếp nhận (xem chẳng hạn: Jakobson 1959) và rõ ràng đây là quan niệm đặc trưng cho đường hướng nghiên cứu ngữ nghĩa học không quan tâm đến khía cạnh bản thể luận của ‘ý nghĩa’, tức là đến việc xem xét xem bản chất của ‘ý nghĩa’là gì.

Xem thêm  Chẩn đoán ung thư tinh hoàn

Xem thêm: Dầu nhớt 20W50 là gì? Nhớt 20w50 dùng cho động cơ nào?

Phải đến cuối những năm 80 và trong những năm 90 của thế kỷ XX, yếu tố thực chất của ý nghĩa mới được hâm sôi trở lại nhờ ngôn ngữ học tri nhận. Theo cách hiểu của những nhà tri nhận luận ( ví dụ : Lakoff và Langacker ), ý nghĩa là „ sự tưởng tượng về quốc tế ” trong óc người nói, tức là toàn bộ những gì mà người nói liên hệ với những sự vật hay hiện tượng kỳ lạ của quốc tế khách quan khi sử dụng những từ. Chỉ có điều đó thường không phải là những đặc trưng quan yếu mà là những đặc trưng nổi bật, tiếp tục được liên tưởng với sự vật / hiện tượng kỳ lạ. Nói cách khác, trong óc người nói sống sót một bức tranh lược đồ về sự vật / hiện tượng kỳ lạ : đó là bức tranh ngôn từ về quốc tế. Bức tranh ngôn từ về quốc tế là một bức tranh được hình thành trong ý thức của người nói nhờ những kinh nghiệm tay nghề nhận thức và văn hóa truyền thống. Bức tranh này được kết nối trong ý thức của người nói với một biểu thức ngôn từ ( một chuỗi âm thanh ) và đó chính là ý nghĩa của biểu thức ngôn từ đó .
Với cách hiểu này, khái niệm ‘ ý nghĩa ’ được lan rộng ra thêm rất nhiều và càng trở nên mơ hồ, vì bản thân những khái niệm ‘ bức tranh ngôn ngữ’và ‘ biểu thức ngôn từ ’ đều có nội hàm rất rộng và chưa khi nào được xác lập một cách rõ ràng .
_____________________________________________

Xem thêm bài viết thuộc chuyên mục: Tin tổng hợp

Related Articles

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Back to top button